سامانه پرسش و پاسخ تدبر در قرآن کریم - پرسش و پاسخ‌های اخیر در سوره ضحی

پاسخ داده شده:آیا برای تدبر در سوره مراجعه به شان نزول لازم است؟

Sun, 23 Jul 2023 17:39:50 +0000

سلام علیکم و رحمة الله

برای تدبر، ضرورتی به مراجعه به شأن نزول نیست؛ اما اگر شأن نزول، با مفهوم آیه، هماهنگ و همراه باشد و سند آن هم درست باشد، میشه از آن استفاده کرد برای روشن‌تر شدن مبحث.

پاسخ داده شده:برای تکامل نظام وحیانی، آیا واقعا نیاز به شب و قطع وحی هست؟

Wed, 05 Jan 2022 00:04:40 +0000

بسم الله الرحمن الرحیم

سلام علیکم و رحمة الله

ببینید؛ فلسفۀ روز «رشد» و فلسفۀ شب «آرامش» است. اگر فقط رشد وجود داشته باشد و آرامشی نباشد، آن رشد، رشد پایداری نخواهد بود؛ اگر فقط آرامش وجود داشته باشد و رشدی نباشد، ایستایی پدید خواهد آمد. ترکیب رشد و آرامش، هم موجب پویایی است و هم ثبات. آنچه در روز، رشد می‌کند، در شب ثبات پیدا می‌کند.

در عالم وحی نیز چنین است؛ اتصال وحی، موجب رشد و پویایی است و انقطاع وحی، موجب ثبات و پایداری. ترکیب این دو، پویایی و ثبات را توأمان به ارمغان می‌آورد.

آنچه بنده می‌فهمم، این است.

ان‌شاءالله موفق باشید.

پاسخ داده شده:معنای دقیق آیۀ «وَلَسَوفَ يُعطيكَ رَبُّكَ فَتَرضىٰ» (ضحی: 5) چیست؟

Mon, 24 May 2021 23:42:02 +0000

لام به معنای «حتماً» است و «سوف» معنای فعل را به آینده می‌برد: «و حتماً در آینده پروردگارت به تو عطا می‌کند، پس راضی می‌شوی». این یعنی خداوند برای تو سنتی را در جریان دارد؛ و آن سنت این است که به رضایت کامل برسی. اگر هم امروز، همچنان مسائلی وجود دارد که باعث نارضایتی تو است، این‌ها در طول زمان و در آینده به طور کامل برطرف خواهد شد و تو به رضایت کامل خواهی رسید.

اینکه بخواهم برای این آیه مصداقی بیان کنم، این مصداق‌یابی، از تدبر کردن برنمی‌آید؛ بلکه در برخی روایات مصادیقی برای آن ذکر شده است. اما اگر بخواهم قاعده‌ای از این آیه استخراج کنم آن این است که سنت خداوند در بارۀ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم این است که هر چه زمان بگذرد، ایشان از نتیجۀ کارهایی که به ایشان سپرده شده و از نتیجۀ الطاف الهی نسبت به خودش، راضی‌تر خواهند بود و به آن مقصد و مقصود موردرضایت خود خواهد رسید. این جمله گفته می‌شود تا حضرت را به صبر کامل در پیشامدهای کنونی برساند.

پاسخ داده شده:بسط دستورها و هدایت‌های قرآن کریم از پیامبر به مؤمنان

Mon, 24 May 2021 23:31:57 +0000

دربارۀ بسط دستورها و هدایت‌های قرآن از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به مؤمنان یا از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به جانشینان ایشان، تابع قرائنی هستیم که در خود آیات و سوره دیده می‌شود:

گاهی در آیات، قرینه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد مبحث مورد نظر، کاملاً اختصاصی است و بسط‌پذیر نیست؛ مثلاً ماجرای معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم که در سورۀ مبارک نجم به آن اشاره شده، از قرائن و محتوای آن نتیجه می‌شود که در حال توصیف یکی از صحنه‌های ملاقات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم با حضرت حق و نحوۀ وحی شدن قرآن به ایشان است؛ و می‌دانیم که وحی شدن قرآن، اختصاص به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلّم دارد و چنین چیزی به هیچ عنوان بسط‌پذیر نیست. اما در جای دیگری پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلّم را مخاطب قرار می‌دهد که در برابر کافران صبر کند. خب این اختصاص به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلّم ندارد و صبر کردن، مختص ایشان نیست؛ بلکه همۀ مؤمنان و همۀ جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم باید صبر کنند.

پس پس این مسئله به‌طور کلی تابع قرائن موجود در کلام است و اگر در کلام، قرینه‌هایی حاکی از اختصاص داشتن محتوا به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم داشت، در ایشان محدود می‌ماند؛ در غیر این صورت، امکان توسعه وجود دارد.

گاهی قرینه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد شخصیت حقوقی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم مخاطب است، نه شخصیت حقیقی ایشان؛ یعنی در آنجا اگرچه دستور آیه شامل مؤمنان نیست؛ اما پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به عنوان شخصیت حقوقی مطرح است؛ مثلاً در سورۀ حجرات که می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ» (حجرات: 1) (در مقابل خداوند و پیامبر پیشی نگیرید) منظور، شخصیت حقوقی است. یا در آنجا که می‌فرماید: «وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِّنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ» (بدانید که رسول خدا در میان شما است. اگر در بسیاری از کارها از شما اطاعت کند، به دشواری می‌افتید)، آیا پس از رحلت ایشان، این آیه از کارآمدی خارج می‌شود؟ خیر؛ در اینجا نیز شخصیت حقوقی ایشان مد نظر است. در این موارد، حکم را از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به جانشینان برحق ایشان؛ یعنی امامان علیهم‌السلام تعمیم می‌دهیم و در دوران غیبت با توضیحات و تکمله‌هایی به فقیه جامع الشرایط تعمیم می‌دهیم.
گاهی قرینه‌ای که نشان دهد شخصیت حقیقی ایشان مطرح است، وجود ندارد؛ قرینه‌ای هم که نشان دهد شخصیت حقوقی ایشان مطرح است، وجود ندارد. در اینجا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم به عنوان یک انسان مؤمن مخاطب قرار گرفته‌اند؛ که در اینجا می‌توانیم مسئله را حتی به مؤمنان هم تعمیم دهیم؛ چنان‌که در سورۀ مزّمّل می‌بینیم خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم را خطاب قرار داده و به نماز شب موظف کرده است؛ اما مؤمنان در این باره از حضرت پیروی کرده‌اند و خداوند در آیۀ 20 همین سوره، نه تنها مؤمنان را به خاطر این کار توبیخ نمی‌کند؛ بلکه به نحوی این همراهی را ستایش می‌کند. در آنجا مؤمنان فهمیده‌اند که این مسئله اختصاص به شخصیت حقیقی یا حقوقی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم ندارد؛ بلکه این‌ها هم می‌توانند با خواندن نماز شب، ظرفیت وجودی خود را توسعه دهند.

علاوه بر این، این توضیح کلی را نیز بدهم که توسعه دادن در معنا بحثی است و درس گرفتن و اخذ پیام، بحثی دیگر است. یک وقت می‌خوهیم سورۀ ضحی را در معنا به جانشینان ایشان یا از جانشینان ایشان به مؤمنان توسعه دهیم (که البته در این سوره این کار را نمی‌کنیم)؛ یک وقت هم می‌خواهیم از این سوره درس بگیریم. این سوره خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم است؛ در شرایط انقطاع وحی، با ابشان صحبت کرد و مانع از این شد که حضرت به‌خاطر انقطاع وحی، به رکود دچار شود؛ و ما هم نمی‌خواهیم این مسئله را به جانشینان ایشان یا مؤمنان تعمیم دهیم؛ اما آیا از این سوره نمی‌توانیم درسی بگیریم؟ مثلاً اگر روزی حس کردم لطف خداوند به من کم شده، آیا می‌توانم با الگوبرداری از این سوره، به الطاف الهی توجه کنم و به وظایف خود عمل کنم؟ چون به هر صورت کارهایی که خداوند انجام می‌دهد، تابع سنت‌ها و قوانینی است که وضع فرموده است. لذا در اینجا به نظر می‌رسد که این درس گرفتن، بلامانع است و از باب توسعه نیست. لذا این را نیز باید در کنار مطالب گذشته به آن توجه کرد.

پاسخ داده شده:سورۀ ضحی و یتیم بودن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم

Sun, 09 May 2021 15:04:53 +0000

به نظر می‌رسد که مسئلۀ یتیم بودن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم را خداوند به‌خاطر اهمیت فوق‌العادۀ این مقوله در فرهنگ قرآن کریم مطرح فرموده است. البته این منافاتی با اشاره به تاریخ زندگی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلّم هم ندارد.

پاسخ داده شده:معصومیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم

Sun, 09 May 2021 15:02:05 +0000

به نظر می‌رسد که مقولۀ عصمت در مقاطع مختلف زیست پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلّم مراتب مختلفی دارد. طبیعتاً رتبۀ عصمتی که تا قبل از نبوت لازم است، با عصمتی که پس از نبوت لازم است، متفاوت است؛ هرچند هر دو عصمت است و قدر متیقَّن از معنای عصمت، در هر دو مقطع وجود دارد؛ لذا ایشان قبل از رسالت هم معصوم بوده‌اند؛ هرچند هدایت قرآنی نصیب ایشان نشده بود.

پاسخ داده شده:استشهاد سوره ضحی دربارۀ تبدیل تلخی‌های زندگی به شیرینی

Fri, 09 Apr 2021 18:57:30 +0000

فکر می‌کنم در پاسخ به این سؤال، باید به چند مطلب توجه شود:

مطلب اول اینکه استشهاد سوره، به اتفاقات موردیِ ختم به خیر شدۀ زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیست که ما بگوییم «برخی اتفاقات هم در زندگی ایشان وجود دارد که ختم به خیر نشدند و همان‌قدر که آن‌ها دلگرم کننده است، این‌ها هم دلسرد کننده است و چنین استشهادی نمی‌تواند کامل باشد»؛ بلکه اتفاقات مورد استشهاد سوره، کاملاً ناظر به شئون زندگی است. مثلاً:

یکی از شئونات زندگی انسان، آن است که سرپرستی شود تا بالأخره رشد کند و به بلوغ برسد و مسیر را طی کند. توقع می‌رود این سرپرستی بر عهدۀ پدر باشد؛ اما چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، پدر نداشتند، این سرپرستی را خود خداوند بر عهده گرفته است (أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَىٰ (ضحی: 6)). در مسیر این سرپرستی، فراز و فرودها و تلخی‌ها و شیرینی‌های بسیاری بوده است؛ اما سرانجام آن را که نگاه می‌کنیم، می‌بینیم این شأن را خداوند تدبیر فرموده و پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، می‌تواند به این شأن تدبیرکنندگی خداوند نسبت به یتیم بودن خود تکیه کند و روی آن حساب کند و خود هم مجرای فیضی برای دیگران باشد.
یا از دیگر شئون زندگی، هدایت است. خداوند می‌فرماید نگاه کن و ببین که در طول زندگی‌ات مسیر هدایت را آمده‌ای (وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَىٰ (ضحی: 7))؛ یعنی اگر احیاناً ضلالتی هم در مسیر وجود داشته، با تدبیر خداوند، به این مرحله رسیده‌ای که امروز هدایت‌یافته‌تر از گذشته هستی؛ پس تو هم باید برای بقیه مجرای هدایت باشی.
شأن دیگر، پاسخگویی نیاز دیگران است. خداوند می‌فرماید روزگاری بود که تو خودت نیازمند بودی؛ اما اکنون به این توانمندی رسیده‌ای که حتی به دیگران کمک کنی (وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَىٰ (ضحی: 8))، پس این کار را انجام بده.

اینها شئوناتی از زندگی است که این شئونات را خداوند، تدبیر فرموده و به نحو احسن هم تدبیر فرموده؛ به طوری که انسان، امروز می‌تواند با تکیه بر تدبیر الهی، این امتیازات را برای دیگران هم به جریان درآورَد.

مطلب دوم آنکه فرضاً اتفاقاتی هم در زندگی، ختم به خیر نشده‌اند؛ اما این باعث نمی‌شود که امکان استشهاد به اتفاقات ختم به خیر شده، از بین برود. همین که در زندگی، اتفاقاتی وجود داشته که از نگاه خود من هم ختم به خیر شده، نشان می‌دهد که تدبیری برای ختم به خیر کردن، بالای سر من هست؛ و می‌توانم با استشهاد به همین مواردی که خودم ختم به خیر شدنشان را درک می‌کنم، بگویم «آن اتفاقی هم که در نگاه ظاهری من ختم به خیر نشده، ای بسا آن هم ختم به خیر شده؛ اما من نمی‌فهمم». چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «وَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَىٰ أَن تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ (بقره: 216)؛ و چه بسا از چیزی اکراه دارید در حالی که برای شما خیر است و چه بسا چیزی را دوست می‌دارید در حالی که برایتان شر است». پس حتی اگر کلام خداوند، ناظر به اتفاقات موردی زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم (که ختم به خیر شده) بود و ناظر به شئون زندگی ایشان نبود، باز هم استشهاد مذکور، محل اشکال و ابهام نبود.

مطلب سوم این است که در اینجا خداوند به این اتفاقات استشهاد کرده تا از آن‌ها نتایجی بگیرد؛ و آن نتایج اینکه حال که من شأن تو را در حالی که یتیم بودی، تدبیر کردم، تو هم در حد خودت تدبیرکنندۀ شأن یتیمان باش (فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ (ضحی: 9))؛ حال که من تو را از ضلالت به هدایت رساندم، تو هم از نعمت پروردگارت بگو (وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ (ضحی: 11))؛ حال که من تو را که فقیر بودی، غنی کردم، تو هم سائل را مران (وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ (ضحی: 10)). پس در واقع نتیجه‌ای که خداوند میخواهد از این استشهادات بکند، صرفاً یک دلگرمی نیست. بلکه ادای دِین است؛ یعنی «ای پیامبر، تو در این جهات، مدیون ما بودی و امروز وظیفه داری خودت در این جهات، مجرای فیض باشی. فرضاً که برخی اتفاقات هم ختم به خیر نشده باشد، من که از تو آن‌ها را طلب نکردم».

پس دقت بفرمایید که در اینجا استشهاد به مواردی شده که در آن‌ها از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تکلیفی را مطالبه می‌فرماید. وضعیت ما هم به همین صورت است؛ در مواردی خداوند به گذشتۀ زندگی ما که آن‌ها را ختم به خیر کرده، استشهاد می‌کند که از ما انجام تکلیفی را می‌خواهد. بالأخره ما هر طور که بودیم و هستیم، خداوند امر ما را تدبیر فرموده و هدایت و استغنا عطا کرده است. پس ما هم باید در تدبیر امر ایتام، هدایت دیگران و کمک به نیازمندان، سهیم باشیم.

ان‌شاءالله که پاسخ سؤال را دریافت کرده باشید.

پاسخ داده شده:دلیل منفی آوردن دستورات ارائه شده به پیامبر در سوره ضحی

Mon, 10 Aug 2020 14:13:38 +0000

شرایط سختی که برای پیامبر ص پیش آمده بود مقتضی ترک این وظایف یا اهمال نسبت به اینها بود و خدا با لسان نهی می خواهد جلوی ترک یا اهمال نسبت به این وظایف گرفته شود. یعنی خدا می خواهد بفرماید حتی در شرایط سختی که تو در آن قرار داری باز هم روا نیست که نسبت به یتیم و سائل بی توجه باشی یا تبلیغ وحی را رها کنی.