سامانه پرسش و پاسخ تدبر در قرآن کریم - پرسش و پاسخ‌های اخیر در سوره جن

پاسخ داده شده:در آیۀ 16 سورۀ جن، منظور، استقامتِ چه کسانی است؟

Tue, 09 May 2023 12:09:36 +0000

سلام علیکم و رحمة الله

در آیۀ 17 بعد از «لِنَفتِنَهم فیه» می‌فرماید: «وَمَن يُعرِض عَن ذِكرِ رَبِّهِ...»؛ یعنی «و هرکس از ذکر پروردگارش اعراض کند...». اگر آیه راجع به جنیان قاسط بود، در گذشته واقع شده بود و دیگر «اعراض کند» معنا نداشت. این «اعراض کند» نشان می‌دهد که راجع به جنیان مؤمن سخن می‌فرماید و می‌گوید جنیان مؤمن، به‌وسیلۀ ایمان، اقتضای نجات را پیدا کردند؛ اما اکنون باید استقامت بورزند تا نجات یابند و ایمان تنها کفایت نمی‌کند. هم ایمان لازم است و هم استقامت.

پاسخ داده شده:آیا جن از فرزندان ابلیس است؟

Tue, 20 Apr 2021 07:13:40 +0000

به نظر می‌رسد وقتی گفته می‌شود «کانَ مِنَ الجِنِّ»، هیچ منافاتی با این ندارد که جنیان از فرزندان ابلیس باشند؛ زیرا طبیعتاً او باید «جن» باشد تا جنیان از فرزندان او باشند. وقتی می‌پذیریم جنیان از فرزندان ابلیس باشند، طبیعی است که مسلمان بودن بعضی از آن‌ها را هم بپذیریم؛ زیرا قرآن کریم از مسلمان بودن برخی جنیان خبر داده است؛ و ایرادی هم ندارد که برخی از فرزنندان ابلیس، برخلاف خودش، مسلمان بشوند.

البته باید دقت داشته باشی که بخشی از جزئیات بیان ما در خصوص مباحث مربوط به ابلیس و جن و...، هنوز به حد نظریۀ کامل نرسیده است و شاید در بخشی از این جزئیات، نیاز به مطالعه و تحقیق بیشتری وجود داشته باشد.

پاسخ داده شده:سیاق‌بندی در سورۀ جن و مرجع ضمیر در آیۀ 7

Tue, 09 Feb 2021 13:42:50 +0000

1- اینکه بگوییم آیۀ 16 سرآغاز سیاق جدید است، احتیاج به دلیل دارد. اینکه بخواهیم مثلاً دلیل را «اسقیناهم» که متکلم مع الغیر شده است، قرار دهیم، می‌بینیم که بله؛ این متکلم مع الغیر در آیۀ 16 و آیۀ 17 وجود دارد؛ اما دیگر در آیات 18 و 19 نیست. در آیۀ 18 خداوند نفرموده «و اَنّ المساجد لنا» یا «فلا تدعوا معنا» و در آیۀ 19 نفرموده «لما قام عبدنا یدعونا»؛ بلکه در این دو آیه خداوند، حالت غایب دارد: «اَنّ المساجدَ لله»، «فلا تدعوا مع الله»، «لما قام عبدالله یدعوه». بنابراین شاید در آیۀ 16 و 17 می‌توانستیم بگوییم سخن، سخن خدا است؛ امّا در 18 و 19 همان روال سخن جنیان ادامه پیدا کرده. به‌خاطر اینکه ضمایر و کلمات مربوط به «الله» به همان حالت غایبانه که در کلام جنیان بوده، آمده است. پس آیۀ 16 را نمی‌توانیم سرآغاز سیاق در نظر بگیریم. علاوه بر اینکه بالأخره مفهوم این آیه می‌تواند در ادامۀ سخن جنیان باشد و برای اینکه بگوییم ادامۀ سخن جنیان نیست، احتیاج به دلیل داریم.

2- اگر «هُم» در «اَنَّهُم» به جنیانی که بر رهقشان افزوده شده، برگردانده شود، معنا چنین خواهد بود: «جنیان گمراه گمان کردند، چنان‌که شما گمان کردید». در این صورت منظور از «شما» چه کسی خواهد بود؟ جنیان دارند خطاب به جنیان صحبت می‌کنند؛ آیا می‌شود در این حال بگویند «جنیان گمراه گمان کردند چنان‌که شما جنیان گمان کردید»؟ این جملات با یکدیگر متناسب نیستند. لذا باید بگوییم «انسان‌هایی که به جنیان پناه می‌آوردند، گمانشان -همان‌طور که گمان شما این است- این بود که خدا هرگز کسی را مبعوث نخواهد کرد».

پاسخ داده شده:ترجمۀ صحیح آیۀ 16 سوره جن و مرجع ضمیر در آن

Fri, 05 Feb 2021 14:42:10 +0000

«وَ اَنَّا مِنَّا المُسلِمُونَ وَ مِنَّا الْقَاسِطُونَ؛ و همانا ما جنیان، برخی مسلمان هستیم و برخی قاسط؛ یعنی ظالم و خارج از مسیر اسلام، فَمَنْ اَسلَمَ فَأُوْلَئكَ تحََرَّوْاْ رَشَدًا؛ کسانی که اسلام آورده باشند، آن‌ها کسانی هستند که رشد و تعالی و تکامل را احراز کرده‌اند. وَ اَمَّا القَاسِطُونَ؛ امّا کسانی که از مسیر اسلام خارج شده باشند، فَكاَنُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبًا؛ آن‌ها هیزم جهنّم خواهند بود. وَ اَلَّوِ استَقَامُواْ عَلىَ الطَّرِيقَةِ؛ و اینکه اگر بر طریقۀ اسلام، استقامت ورزیده بودند (اگر قاسطان، بر طریقۀ اسلام استقامت ورزیده بودند و حاضر شده بودند مسلمان شوند و در طریقۀ مسلمانی ثبات قدم به خرج بدهند)، تازه باید آزمایش می‌شدند: لَاَسقَینَاهُم مَّاءً غَدَقًا؛ ما به آنان آبی گوارا می‌نوشاندیم تا آن‌ها را در بارۀ آن آب گوارا آزمایش کنیم».

اینکه مرجع ضمیر «استَقَامُواْ» بخواهد به هر دوی «مسلمون» و «قاسطون» برگردد، اصلاً معنی ندارد و برگشت ضمیر به هر دو از نظر ادبی ممکن نیست؛ زیرا بالأخره یا قاسطون‌اند که در این صورت باید بگوییم «اگر استقامت ورزیده بودند» یا مسلمون‌اند که در این صورت باید بگوییم «اگر استقامت بورزند». در صورت اوّل منظور این است که اگر این قاسطون جهنّمی استقامت ورزیده بودند، آزمایش می‌شدند و در صورت شکست در آن آزمایش، به جهنم می‌رسیدند. در صورت دوم، یعنی الآن که مسلمانند، اگر استقامت بورند، آن‌ها را آزمایش می‌کنیم و اگر شکست بخورند آن‌ها را به جهنم می‌بریم.

ما در کتاب، این ضمیر را به «مسلِمون» برگردانده‌ایم و از این نظر دفاع کرده‌ایم؛ امّا با توجه به دو شاهد، فکر می‌کنم برگشت آن به قاسطون مناسب‌تر است:

«قاسطون» به ضمیر «استقاموا» نزدیک‌تر از «مسلمون» است و نزدیک‌تر بودن، خود، قرینه‌ای است بر مرجع بودن (الأقرب فالأقرب)؛ یعنی در یافتن مرجع ضمیر، آن مرجع نزدیک‌تر را باید در نظر گرفت.
در «لو» یک معنای امتناعی هم وجود دارد؛ «اَلَّوِ استَقَامُواْ عَلىَ الطَّرِيقَةِ» یعنی اگر بر «طَّرِيقَةِ» استقامت ورزیده بودند. معنای «لَو» مثل جریان کسی است که در حین رد شدن از خیابان، بی‌احتیاطی کرده، تصادف کرده و کشته شده است؛ حال کسی می‌گوید «اگر (لَو) احتیاط کرده بود»؛ بعنی الآن دیگر وقت احتیاط، گذشته و اگر قبلاً احتیاط کرده بود، الآن کشته نشده بود». در اینجا هم خداوند راجع‌به قاسطون می‌خواهد بفرماید «این‌ها که از اسلام خارج بودند؛ امّا اگر در اسلام بودند نیز آزمایشی در راه بود و این‌طور نبود که خداوند آن‌ها را صرفاً به‌خاطر مسلمان بودن نجات دهد و به بهشت ببرد؛ بلکه باز هم آزمایشی در راه بود و اگر در آن آزمایش شکست می‌خوردند، باز هم جهنمی بودند». در حقیقت خداوند با این تعبیر می‌فهماند که آن مسلمانانی که «تحََرَّوْاْ رَشَدًا»، کسانی هستند که بر طریقۀ اسلام استقامت ورزیدند، آزمایش شدند، در آن آزمایش پیروز شدند و در نتیجه «تحََرَّوْاْ رَشَدًا»؛ و دو گروه دیگر که یا قاسطونی باشند که اصلاً بر طرقۀ اسلام نبودند و یا قاسطونی که بر طریقۀ اسلام بودند و در آزمایش شکست خوردند، هر دو جهنمی خواهند بود.

این مطلبی است که در ترجمۀ این آیه به ذهن می‌رسد و در آخرین تدریسی که داشتیم، راجع به آن مفصل صحبت شده است.